Böyrək daşı: əlamətləri, səbəbləri və müalicəsi

Urologiya · Müəllif: TibbiPortal Redaksiya Heyəti (Tibbi məzmun redaksiyası) · Dərc edilib: 2026-08-03 · Son yenilənmə: 2026-08-03

Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicə deyil. Sağlamlığınızla bağlı qərar verməzdən əvvəl həkimə müraciət edin. Təcili hallarda 103-ə zəng edin.

Böyrək daşı dünyada ən çox yayılmış sidik yolu problemlərindən biridir və hər yaşda rast gəlinə bilir. Kiçik daşlar bəzən heç bir əlamət vermədən öz-özünə düşür, böyük daşlar isə "böyrək sancısı" adlanan və bir çox insanın həyatında yaşadığı ən şiddətli ağrılardan birinə səbəb olur. Üstəlik, bir dəfə daş əmələ gəlmiş insanda təkrar daş riski yüksəkdir — buna görə də məsələ təkcə mövcud daşı aradan qaldırmaq deyil, yenisinin qarşısını almaqdır. Bu məqalədə böyrək daşının necə əmələ gəldiyini, növlərini, əlamətlərini, diaqnostika və müalicə üsullarını, qarşısını alma yollarını və nə vaxt həkimə müraciət etməli olduğunuzu izah edirik.

Böyrək daşı nədir və necə əmələ gəlir?

Böyrəklər qanı süzərək artıq maddələri və suyu sidik şəklində orqanizmdən çıxarır. Normal halda sidikdə həll olunmuş duzlar və minerallar (kalsium, oksalat, sidik turşusu, fosfat və s.) kristallaşmadan xaric olur. Lakin sidik həddindən artıq qatı olduqda və ya bu maddələrin miqdarı artdıqda, onlar kristallar şəklində çökməyə başlayır. Kristallar zamanla bir-birinə birləşərək əvvəlcə qum dənəsi ölçüsündə, sonra isə millimetrlərlə, bəzən santimetrlərlə ölçülən bərk kütlələr — daşlar əmələ gətirir.

Daş böyrəyin içində qaldıqca çox vaxt az narahatlıq verir. Əsas problem daş yerindən tərpənib sidik axarına (böyrəklə sidik kisəsini birləşdirən nazik borucuğa) düşdükdə yaranır: daş axarı qıcıqlandırır və ya tıxayır, sidiyin axını çətinləşir, böyrəkdə təzyiq artır — nəticədə şiddətli sancı meydana çıxır.

Daşın taleyi ölçüsündən çox asılıdır: kiçik daşların əksəriyyəti bol maye qəbulu ilə öz-özünə düşə bilir, böyük daşların isə öz-özünə düşmə ehtimalı azdır və müdaxilə tələb oluna bilər. Dəqiq qiymətləndirməni yalnız müayinədən sonra həkim apara bilər.

Böyrək daşının növləri

Daşların kimyəvi tərkibi fərqlidir və bu, həm səbəbi, həm də qarşısını alma taktikasını dəyişir:

Kalsium daşları (ən çox kalsium-oksalat) — ən geniş yayılmış növdür. Oksalatla zəngin qidalar, az maye qəbulu və bəzi mübadilə pozğunluqları riskini artırır.
Urat (sidik turşusu) daşları — sidik davamlı turş olduqda əmələ gəlir; podaqra, piylənmə, şəkərli diabet və ətlə zəngin qidalanma ilə əlaqəlidir.
Struvit (infeksion) daşlar — təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları fonunda yaranır, sürətlə böyüyüb böyrək ləyənini doldura bilər.
Sistin daşları — nadir irsi xəstəlik (sistinuriya) nəticəsində əmələ gəlir və adətən gənc yaşda başlayır.

Düşmüş və ya çıxarılmış daşın analizi növünü müəyyən etməyə imkan verir — bu isə həkimə təkrar daşın qarşısını almaq üçün fərdi tövsiyələr verməkdə kömək edir. Ona görə də daş düşərsə, onu saxlayıb həkimə göstərmək faydalıdır.

Böyrək daşının əlamətləri

Kiçik və hərəkətsiz daşlar illərlə heç bir əlamət verməyə bilər — belə daşlar çox vaxt başqa səbəbdən aparılan ultrasəs müayinəsində təsadüfən aşkarlanır. Daş hərəkət etdikdə isə əlamətlər adətən qəfil və kəskin başlayır:

Böyrək sancısı — belin yan tərəfində, qabırğaların altında başlayan, tutmalar şəklində gələn çox şiddətli ağrı. Ağrı qasığa, qarnın aşağı hissəsinə, kişilərdə xayalara doğru yayıla bilər. Daş hərəkət etdikcə ağrının yeri və şiddəti dəyişir.
Sidikdə qan — sidik çəhrayı, qırmızı və ya tünd rəngdə ola bilər; bəzən qan yalnız laborator analizdə görünür.
Tez-tez və ağrılı sidik ifrazı — daş sidik axarının aşağı hissəsinə çatdıqda yanma və daimi sidiyə getmə hissi yarana bilər.
Ürəkbulanma və qusma — şiddətli sancını çox vaxt müşayiət edir.
Bulanıq və ya pis qoxulu sidik — infeksiyanın qoşulduğuna işarə edə bilər.
Narahatlıq və yerində qala bilməmək — sancı zamanı insan rahat vəziyyət tapa bilmir; bu, ağrının digər səbəblərindən fərqləndirici xüsusiyyətlərdən biridir.

Bel nahiyəsindəki hər ağrı böyrək daşı demək deyil — əzələ-oynaq mənşəli bel ağrısının səbəbləri tamam fərqlidir, qarın ağrısı isə onlarla fərqli xəstəliyin əlaməti ola bilər. Dəqiq fərqləndirməni müayinə aparan həkim edir.

Böyrək daşı niyə əmələ gəlir? Səbəblər və risk amilləri

Daş əmələ gəlməsi adətən bir deyil, bir neçə amilin birləşməsinin nəticəsidir:

Həyat tərzi ilə bağlı amillər

Az maye qəbulu — ən vacib risk amilidir. Sidik az və qatı olduqda duzlar asanlıqla kristallaşır. İsti iqlimdə yaşamaq, çox tərləmək və gün ərzində az su içmək riski xeyli artırır.
Duzlu qidalanma — artıq natrium böyrəklərdən kalsium ifrazını çoxaldır və kalsium daşlarının riskini artırır.
Heyvan zülalı ilə zəngin rasion — ət məhsullarının çox qəbulu sidik turşusunu artırır və sidiyi turşulaşdırır.
Piylənmə və hərəkətsiz həyat tərzi — mübadilə dəyişiklikləri vasitəsilə daş riskini yüksəldir.

Digər səbəblər və şərait

İrsiyyət — ailədə böyrək daşı olanlarda risk daha yüksəkdir; sistin daşları isə birbaşa irsi xəstəliklə bağlıdır.
Keçirilmiş daş epizodu — bir dəfə daş əmələ gəlmiş insanda sonrakı illərdə təkrar daş ehtimalı əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir.
Bəzi xəstəliklər — podaqra, paratiroid vəzin həddindən artıq işləməsi (hiperparatireoz), təkrarlanan sidik yolu infeksiyaları, bağırsağın bəzi xroniki xəstəlikləri və şəkərli diabet daş əmələ gəlməsinə şərait yaradır.
Bəzi dərmanlar və əlavələr — müəyyən preparatların uzunmüddətli qəbulu, həmçinin yüksək dozada C vitamini və nəzarətsiz kalsium əlavələri riski artıra bilər. Qəbul etdiyiniz bütün əlavələr barədə həkimə məlumat verin.

Diaqnostika: böyrək daşı necə aşkarlanır?

Böyrək sancısı şübhəsi olduqda həkim adətən aşağıdakı müayinələrdən istifadə edir:

Ultrasəs müayinəsi (USM) — ilkin qiymətləndirmə üçün ən çox istifadə olunan, zərərsiz üsuldur; daşı və böyrəkdə sidik durğunluğunu (genişlənməni) göstərə bilir.
Kompüter tomoqrafiyası (KT) — daşın yerini, ölçüsünü və sıxlığını ən dəqiq göstərən üsuldur; mürəkkəb hallarda və müdaxilə planlaşdırılarkən tətbiq olunur.
Sidik analizi — sidikdə qan, kristallar və infeksiya əlamətlərini aşkarlayır.
Qan analizi — böyrəklərin funksiyasını (kreatinin), kalsium və sidik turşusu səviyyəsini, infeksiya göstəricilərini qiymətləndirir. Analiz göstəricilərinin ümumi məntiqi haqqında qan analizi bələdçimizdə ətraflı oxuya bilərsiniz.
Daş analizi — düşmüş daşın tərkibinin müəyyən edilməsi təkrar daşların qarşısını alma planının əsasını təşkil edir.

Böyrək daşı necə müalicə olunur?

Müalicə taktikası daşın ölçüsündən, yerindən, tərkibindən, əlamətlərin şiddətindən və infeksiyanın olub-olmamasından asılıdır. Qərarı bu amilləri birlikdə qiymətləndirən həkim verir.

Kiçik daşlar: müşahidə və daşın düşməsinə kömək

Kiçik daşların əksəriyyəti öz-özünə düşə bilir. Bu dövrdə həkim adətən bol maye qəbulu tövsiyə edir, ağrını nəzarətdə saxlamaq üçün ağrıkəsici və bəzi hallarda daşın düşməsini asanlaşdıran dərman təyin edə bilər. Bu proses həkim nəzarətində aparılmalıdır: daş müəyyən müddətdə düşməzsə, ağrı idarə olunmazsa və ya böyrəkdə durğunluq yaranarsa, taktika dəyişdirilir. Özbaşına "daş salma" üsullarına və nəzarətsiz bitki qarışıqlarına etibar etmək təhlükəlidir — tıxanmış və infeksiyalaşmış böyrək qısa müddətdə ciddi zədələnə bilər.

Böyük və ya düşməyən daşlar: müasir müdaxilə üsulları

Öz-özünə düşməyən, böyük və ya fəsad verən daşlar üçün müasir urologiyada az travmatik üsullar tətbiq olunur:

Zərbə dalğası ilə litotripsiya (ESWL) — bədənə toxunmadan, xüsusi aparatla göndərilən dalğalarla daşın xırdalanması; xırda hissələr sonradan sidiklə xaric olur.
Ureteroskopiya — sidik kanalından daxil edilən nazik endoskopla sidik axarındakı daşın lazerlə qırılıb çıxarılması.
Perkutan nefrolitotomiya (PCNL) — bel nahiyəsindən kiçik dəlik vasitəsilə böyrəyə daxil olaraq iri daşların çıxarılması.
Açıq əməliyyat — müasir üsulların mümkün olmadığı nadir hallarda tətbiq olunur.

Hansı üsulun seçiləcəyini daşın ölçüsü, yeri, sıxlığı və xəstənin ümumi vəziyyəti əsasında uroloq müəyyən edir. İnfeksiya qoşulduqda əvvəlcə o, müalicə olunur, çünki tıxanma fonunda infeksiya təcili müdaxilə tələb edən vəziyyətdir.

Təkrar daş əmələ gəlməsinin qarşısını necə almalı?

Daş problemi yaşamış insan üçün profilaktika müalicənin özü qədər vacibdir. Beynəlxalq uroloji tövsiyələrdə ön plana çıxarılan əsas addımlar:

Bol su için — gün ərzində sidiyin açıq, samanı rəngində olmasına çalışın; isti havada və fiziki iş zamanı qəbulu artırın. Bu, bütün daş növləri üçün ən təsirli qoruyucu tədbirdir.
Duzu azaldın — hazır qidalar, şoraba və duzlu qəlyanaltılar hesabına gündəlik natriumu məhdudlaşdırın.
Heyvan zülalını balanslaşdırın — ət məhsullarını mötədil miqdarda yeyin, rasionda tərəvəz və meyvənin payını artırın.
Kalsiumu kəsməyin — geniş yayılmış yanlış təsəvvürün əksinə, qida ilə normal kalsium qəbulu kalsium daşlarından qoruyur; təhlükəli olan nəzarətsiz kalsium əlavələridir. Dəyişikliyi həkimlə məsləhətləşin.
Sağlam çəkini qoruyun — piylənmə həm daş, həm də digər böyrək problemləri riskini artırır.
Həkim nəzarətində qalın — daşın tərkibinə görə həkim əlavə pəhriz tövsiyələri və ya profilaktik dərman təyin edə bilər; müntəzəm USM nəzarəti təkrar daşı erkən tutmağa imkan verir.

Böyrək daşı və hamiləlik, uşaqlar, xroniki xəstəliklər

Böyrək daşı bəzi vəziyyətlərdə xüsusi yanaşma tələb edir. Hamiləlik dövründə daş sancısı həm ananı, həm də hamiləliyin gedişini narahat edən ciddi vəziyyətdir; bu zaman şüalanma verməyən üsullara (ilk növbədə USM) üstünlük verilir və müalicə mama-ginekoloqla uroloqun birgə nəzarətində aparılır. Uşaqlarda daş nisbətən az rast gəlinsə də, mümkündür və adətən arxasında mübadilə pozğunluğu və ya irsi meyl dayanır — buna görə uşaqda aşkarlanan daş həmişə ətraflı araşdırma tələb edir. Xroniki böyrək xəstəliyi, tək böyrəyi olan və ya təkrar-təkrar daş əmələ gələn insanlarda isə hər yeni epizod böyrək funksiyası üçün daha böyük risk daşıyır; belə xəstələrdə profilaktika planı və müntəzəm nəzarət xüsusilə vacibdir və adətən nefroloqun iştirakı ilə qurulur.

Nə vaxt təcili həkimə müraciət etməli?

Aşağıdakı hallarda gözləmədən tibbi yardım alın:

Ağrıkəsici ilə keçməyən şiddətli böyrək sancısı
Sancı ilə birlikdə qızdırma və titrətmə — tıxanma fonunda infeksiya əlaməti ola bilər və təcili müdaxilə tələb edir
Sidiyin tam kəsilməsi və ya ciddi azalması
Davamlı qusma səbəbindən maye qəbul edə bilməmək
Tək böyrəyi olan insanda sancı
Sidikdə gözlə görünən qan

Bu vəziyyətlər böyrəyin zədələnməsi və ağır infeksiya (urosepsis) riski daşıyır — təxirə salmaq təhlükəlidir. Təcili hallarda 103-ə zəng edin.

Hansı həkimə müraciət etməli?

Doğru mütəxəssisi seçməkdə hansı həkimə müraciət etməliyəm bələdçimiz kömək edə bilər:

Daş xəstəliyinin diaqnostikası və müalicəsi üçün: Uroloq — böyrək sancısı, aşkarlanmış daş və müdaxilə tələb edən bütün hallar üzrə əsas mütəxəssisdir.
Böyrək funksiyasının qiymətləndirilməsi və mübadilə pozğunluqları: Nefroloq — təkrarlanan daşların mübadilə səbəblərini araşdırır və profilaktika planı qurur.
İlkin qiymətləndirmə üçün: Terapevt — şikayətləri qiymətləndirir, ilkin analiz və USM təyin edir, zərurət olduqda dar ixtisaslı həkimə yönləndirir.

Uyğun mütəxəssisi şəhər və ixtisas üzrə tapmaq üçün həkimlər kataloqumuzdan istifadə edə bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Böyrək daşının əlamətləri nələrdir?

Kiçik daşlar çox vaxt heç bir əlamət vermir. Daş hərəkət etdikdə isə belin yan tərəfində qəfil başlayan və qasığa yayılan şiddətli tutma şəkilli ağrı (böyrək sancısı), sidikdə qan, tez-tez və ağrılı sidik ifrazı, ürəkbulanma və qusma müşahidə oluna bilər. Sancı ilə birlikdə qızdırma varsa, bu, infeksiya əlaməti ola bilər və təcili müraciət tələb edir.

Böyrək daşı öz-özünə düşə bilərmi?

Bəli, kiçik daşların əksəriyyəti bol maye qəbulu fonunda öz-özünə düşə bilir. Lakin bu proses həkim nəzarətində getməlidir: daşın ölçüsünü və yerini müayinə ilə qiymətləndirən həkim düşmə ehtimalını proqnozlaşdırır, ağrını nəzarətdə saxlayan və düşməni asanlaşdıran müalicə təyin edə bilər. Daş düşməzsə və ya fəsad yaranarsa, müdaxilə üsulları tətbiq olunur.

Böyrək sancısı zamanı nə etməli?

Şiddətli, keçməyən sancı zamanı özünüfəaliyyətlə kifayətlənməyib həkimə müraciət etmək lazımdır — ağrının səbəbinin dəqiqləşdirilməsi və böyrəyin vəziyyətinin yoxlanması vacibdir. Sancı ilə birlikdə qızdırma, titrətmə, sidiyin kəsilməsi və ya davamlı qusma varsa, bu, təcili vəziyyətdir — dərhal tibbi yardım alın və ya 103-ə zəng edin.

Böyrək daşı üçün hansı müayinələr aparılır?

İlkin mərhələdə adətən ultrasəs müayinəsi (USM), sidik analizi və qan analizi aparılır. Daşın yerini, ölçüsünü və sıxlığını ən dəqiq göstərən üsul kompüter tomoqrafiyasıdır (KT). Düşmüş daşın laborator analizi isə tərkibini müəyyən edərək təkrar daşların qarşısını alma planının qurulmasına kömək edir.

Böyrək daşının qarşısını necə almaq olar?

Ən vacib tədbir gün ərzində bol su içmək və sidiyi açıq rəngdə saxlamaqdır. Bundan əlavə, duzu azaltmaq, ət məhsullarını mötədil yemək, sağlam çəkini qorumaq və qida ilə normal kalsium qəbulunu kəsməmək tövsiyə olunur. Daş problemi yaşamış insanlarda həkim daşın tərkibinə uyğun fərdi pəhriz və zərurət olduqda profilaktik dərman təyin edə bilər.

Böyrək daşı üçün hansı həkimə müraciət etməliyəm?

Böyrək daşının diaqnostikası və müalicəsi üzrə əsas mütəxəssis uroloqdur. Təkrarlanan daşların mübadilə səbəblərinin araşdırılması və böyrək funksiyasının qiymətləndirilməsi üçün nefroloqa, ilkin qiymətləndirmə və analizlər üçün isə terapevtə müraciət edə bilərsiniz.