Şəkərli diabet: əlamətləri, növləri, səbəbləri və müalicə prinsipləri

Xəstəliklər · Müəllif: TibbiPortal Redaksiya Heyəti (Tibbi məzmun redaksiyası) · Dərc edilib: 2026-08-02 · Son yenilənmə: 2026-08-02

Qlükometrlə qanda şəkərin ölçülməsi — şəkərli diabet mövzusunda illüstrasiya

Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicə deyil. Sağlamlığınızla bağlı qərar verməzdən əvvəl həkimə müraciət edin. Təcili hallarda 103-ə zəng edin.

Şəkərli diabet müasir dövrün ən geniş yayılmış xroniki xəstəliklərindən biridir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) məlumatına görə, diabetlə yaşayan insanların sayı 1990-cı ildəki 200 milyondan 2022-ci ildə təxminən 830 milyona yüksəlib və xəstələrin böyük əksəriyyəti tip 2 diabetlə yaşayır. Xəstəliyin ən böyük təhlükəsi ondadır ki, illərlə demək olar heç bir şikayət vermədən inkişaf edə və yalnız fəsadlar yarandıqda aşkarlana bilər. Bu məqalədə şəkərli diabetin nə olduğunu, növlərini və əlamətlərini, qanda şəkərin hansı göstəricilərinin normal sayıldığını, kimlərin risk qrupuna daxil olduğunu və nə vaxt endokrinoloqa müraciət etməli olduğunuzu izah edirik.

Şəkərli diabet nədir?

Şəkərli diabet qanda qlükozanın (şəkərin) səviyyəsinin davamlı olaraq yüksək olması ilə xarakterizə olunan xroniki xəstəlikdir. Qlükoza orqanizmin əsas enerji mənbəyidir, lakin onun hüceyrələrə daxil olması üçün mədəaltı vəzinin ifraz etdiyi insulin hormonu lazımdır. Diabet zamanı ya mədəaltı vəzi kifayət qədər insulin ifraz etmir, ya da orqanizm ifraz olunan insulindən səmərəli istifadə edə bilmir. Nəticədə qlükoza hüceyrələrə daxil olmaq əvəzinə qanda toplanır.

Qanda şəkərin uzun müddət yüksək qalması damarları və sinirləri zədələyir. Məhz buna görə nəzarətsiz diabet zamanla ürək, göz, böyrək və ayaqlarla bağlı ciddi problemlərə gətirib çıxara bilər. Yaxşı xəbər odur ki, vaxtında aşkarlanan və düzgün idarə olunan diabetlə insanlar uzun və keyfiyyətli həyat sürə bilirlər.

Diabetin növləri

Tip 1 diabet

Tip 1 diabet zamanı immun sistemi mədəaltı vəzinin insulin ifraz edən hüceyrələrini zədələyir və orqanizm insulin istehsal edə bilmir. Bu növ daha çox uşaqlıq və gənclik dövründə başlayır, lakin istənilən yaşda yarana bilər. Əlamətlər adətən qısa müddətdə — həftələr ərzində — inkişaf edir. Tip 1 diabetli insanlar üçün insulin həyati vacibdir və müalicə ömürlük insulin terapiyasına əsaslanır. Xəstəliyin bu növünün qarşısını almağın hazırda məlum üsulu yoxdur və o, insanın həyat tərzi ilə bağlı deyil.

Tip 2 diabet

Tip 2 diabet ən geniş yayılmış növdür — ÜST-nin qiymətləndirməsinə görə, diabetli insanların böyük əksəriyyəti məhz bu növlə yaşayır. Bu zaman orqanizm insulin ifraz edir, lakin hüceyrələr ona qarşı həssaslığını itirir (buna insulin rezistentliyi deyilir), zamanla isə insulin ifrazı da azalır. Tip 2 diabet adətən yetkin yaşda inkişaf edir, lakin artıq çəki və hərəkətsiz həyat tərzinin yayılması ilə əlaqədar gənclərdə və hətta yeniyetmələrdə də rast gəlinir. Əlamətlər illərlə zəif olur və ya heç olmur — ona görə də xəstələrin bir hissəsi diaqnozdan xəbərsiz yaşayır.

Hamiləlik (gestasiya) diabeti

Hamiləlik diabeti bəzi qadınlarda hamiləlik dövründə qanda şəkərin yüksəlməsi ilə özünü göstərir və adətən doğuşdan sonra keçir. Bununla belə, bu diaqnozu almış qadınlarda gələcəkdə tip 2 diabetin inkişaf riski yüksək olur. Hamiləlik dövründə şəkərin nəzarətdə saxlanması həm ananın, həm də körpənin sağlamlığı üçün vacibdir — buna görə hamiləlik müayinələri zamanı mama-ginekoloqun təyin etdiyi analizləri vaxtında vermək lazımdır.

Prediabet

Prediabet qanda şəkərin normadan yüksək, lakin hələ diabet həddinə çatmadığı vəziyyətdir. Bu, orqanizmin verdiyi ciddi xəbərdarlıqdır: müdaxilə olmadıqda prediabet bir neçə il ərzində tip 2 diabetə keçə bilər. Sevindirici hal odur ki, bu mərhələdə çəkinin azaldılması, sağlam qidalanma və mütəmadi fiziki aktivlik diabetin inkişafını ləngidə və hətta qarşısını ala bilər.

Şəkərli diabetin əlamətləri

Diabetin klassik əlamətləri qanda şəkərin yüksəlməsi ilə bağlıdır:

Tez-tez sidiyə getmə — xüsusilə gecələr yuxudan durub sidiyə getmək.
Güclü susuzluq — çox su içməyə baxmayaraq ağızda quruluq hissi.
İzaholunmaz arıqlama — pəhriz saxlamadan çəkinin azalması (daha çox tip 1 diabetdə).
Daimi yorğunluq və zəiflik — hüceyrələr enerji ala bilmədiyi üçün.
Görmənin dumanlanması — şəkərin yüksəlməsi gözün büllurunda dəyişikliklərə səbəb olur.
Yaraların gec sağalması — kəsiklər və sıyrıqlar adi haldan uzun müddət sağalmır.
Tez-tez təkrarlanan infeksiyalar — dəri, sidik yolları və diş əti infeksiyaları.
Əl və ayaqlarda keyimə, karıncalanma — uzunmüddətli yüksək şəkərin sinirlərə təsiri.

Vacib məqam: tip 2 diabetdə bu əlamətlər çox zəif ola və ya illərlə heç görünməyə bilər. Buna görə də risk qrupuna daxil olan insanların şikayət gözləmədən mütəmadi analiz verməsi vacibdir.

Kimlər risk qrupundadır?

Tip 2 diabetin inkişaf ehtimalını artıran əsas amillər:

Artıq çəki və piylənmə — xüsusilə qarın nahiyəsində toplanan piy.
Hərəkətsiz həyat tərzi — gün ərzində az fiziki aktivlik.
Ailə tarixçəsi — valideynlərdə və ya doğma bacı-qardaşda diabetin olması.
Yaş — 45 yaşdan sonra risk artır.
Yüksək qan təzyiqi və xolesterin pozuntuları — bu barədə yüksək təzyiq haqqında məqaləmizdə ətraflı oxuya bilərsiniz.
Keçirilmiş hamiləlik diabeti və ya 4 kq-dan ağır körpənin doğulması.
Prediabet — aşkarlanıbsa, mütəmadi nəzarət tələb edir.

Bu amillərdən biri və ya bir neçəsi sizə aiddirsə, heç bir şikayətiniz olmasa belə, terapevtlə məsləhətləşib qanda şəkər analizini nə tezlikdə verməli olduğunuzu dəqiqləşdirin.

Diaqnostika: qanda şəkərin norması

Diabet qan analizləri ilə aşkarlanır. Ən çox istifadə olunan göstəricilər:

Acqarına qlükoza — ən azı 8 saat ac qaldıqdan sonra ölçülür. Beynəlxalq meyarlara görə, acqarına qlükozanın 7,0 mmol/l və yuxarı olması (təkrar analizlə təsdiqləndikdə) diabetə dəlalət edir. Sağlam insanlarda acqarına göstərici adətən 5,6 mmol/l-dən aşağı olur; aralıq dəyərlər prediabet ehtimalını göstərir.
HbA1c (qlikohemoqlobin) — son 2–3 ayın orta şəkər səviyyəsini əks etdirir. 6,5% və yuxarı göstərici diabet meyarlarından biridir.
Qlükoza tolerantlıq testi — şirin məhlul qəbulundan 2 saat sonra qanda şəkərin ölçülməsi; şübhəli hallarda və hamiləlikdə istifadə olunur.

Bir dəfə yüksək çıxan nəticə hələ diaqnoz demək deyil — analizlər təkrarlanmalı və nəticələri mütləq həkim qiymətləndirməlidir. Analiz cavabınızda normadan kənara çıxma varsa, öz-özünə nəticə çıxarmaq əvəzinə endokrinoloqa müraciət edin.

Nəzarətsiz diabetin fəsadları

Qanda şəkərin uzun müddət yüksək qalması orqanizmin demək olar bütün sistemlərinə təsir edir:

Ürək-damar sistemi — diabet infarkt və insult riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır; diabetli insanlarda təzyiq və xolesterinə nəzarət xüsusilə vacibdir, ehtiyac olduqda kardioloq müayinəsi tələb oluna bilər.
Gözlər (diabetik retinopatiya) — tor qişanın damarlarının zədələnməsi görmə itkisinə qədər apara bilər; diabetli insanlara mütəmadi oftalmoloq müayinəsi tövsiyə olunur.
Böyrəklər (diabetik nefropatiya) — diabet dünyada böyrək çatışmazlığının əsas səbəblərindən biridir; böyrək göstəriciləri pozulduqda nefroloq nəzarəti lazım gəlir.
Sinirlər (diabetik neyropatiya) — ayaqlarda keyimə, yanma və ağrı ilə başlayır; hissiyyatın azalması səbəbindən kiçik yaralar gec hiss olunur.
Diabetik ayaq — sinir və damar zədələnməsinin birgə nəticəsi; sağalmayan yaralar ciddi hallarda amputasiyaya səbəb ola bilər. Gündəlik ayaq baxımı və rahat ayaqqabı seçimi diabetli hər kəs üçün vacibdir.

Bu siyahı qorxutmaq üçün deyil: fəsadların böyük hissəsinin qarşısını şəkərə, təzyiqə və xolesterinə yaxşı nəzarətlə almaq mümkündür. Məhz buna görə diabet "özbaşına buraxılan" deyil, həkimlə birgə idarə olunan xəstəlikdir.

Müalicənin əsas prinsipləri

Diabetin müalicəsi növündən, gedişindən və yanaşı xəstəliklərdən asılı olaraq fərdi qurulur — konkret dərman və dozanı yalnız həkim təyin edir. Ümumi prinsiplər belədir:

Tip 1 diabetdə müalicənin əsası insulin terapiyasıdır; xəstə şəkəri mütəmadi ölçür və insulin dozasını həkimin öyrətdiyi qaydada tənzimləyir.
Tip 2 diabetdə müalicə həyat tərzi dəyişiklikləri ilə başlayır; ehtiyac olduqda həkim şəkərsalıcı dərmanlar, bəzi hallarda isə insulin əlavə edir.
Özünə nəzarət — qlükometrlə evdə şəkərin ölçülməsi və göstəricilərin qeyd edilməsi müalicənin effektini qiymətləndirməyə kömək edir.
Mütəmadi müayinələr — HbA1c analizi, göz dibi müayinəsi, böyrək göstəriciləri və ayaqların yoxlanılması müəyyən aralıqlarla təkrarlanmalıdır.

Dərmanları öz başınıza kəsmək, dozanı dəyişmək və ya "təbii müalicə" adı ilə əvəz etmək təhlükəlidir — şəkərin kəskin enməsi (hipoqlikemiya) və kəskin yüksəlməsi hər ikisi təcili vəziyyətə səbəb ola bilər. Tərləmə, əsmə, güclü aclıq hissi, huşun dumanlanması hipoqlikemiyanın əlamətləri ola bilər; belə halda dərhal şəkər səviyyəsini ölçmək, ağır hallarda 103-ə zəng etmək lazımdır.

Diabetdə qidalanma və həyat tərzi

Qidalanma diabetin idarə olunmasının təməlidir, lakin "diabet pəhrizi" ac qalmaq demək deyil:

Şəkərli içkilərdən (qazlı içkilər, hazır meyvə şirələri, şirin çay) mümkün qədər imtina edin — bunlar qan şəkərini ən sürətli qaldıran məhsullardandır.
Tam taxıllı məhsullara, tərəvəzlərə, paxlalılara üstünlük verin; ağ çörək və şirniyyatı məhdudlaşdırın.
Porsiyaların həcminə nəzarət edin və yeməkləri gün ərzində bərabər paylayın.
Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki aktivlik (məsələn, gündə 30 dəqiqə sürətli gəzinti) ÜST-nin böyüklər üçün ümumi tövsiyəsidir və insulin həssaslığını yaxşılaşdırır.
Siqareti tərgidin — tütün diabetin damar fəsadlarını sürətləndirir.
Artıq çəki varsa, hətta çəkinin 5–10% azalması şəkər göstəricilərini nəzərəçarpacaq dərəcədə yaxşılaşdıra bilər.

Fərdi qidalanma planının qurulmasında dietoloq kömək edə bilər — xüsusilə yanaşı xəstəliklər (böyrək problemi, yüksək xolesterin) olduqda.

Nə vaxt və hansı həkimə müraciət etməli?

Şikayət yoxdursa, lakin risk faktorları varsa — terapevtə müraciət edin və profilaktik analiz planını dəqiqləşdirin.
Analizlərdə şəkər yüksək çıxıbsa — diaqnozun dəqiqləşdirilməsi və müalicə planı üçün endokrinoloqa yazılın.
Diaqnoz artıq qoyulubsa — endokrinoloqla mütəmadi əlaqə saxlayın, illik göz və böyrək müayinələrini unutmayın.
Hansı mütəxəssisə getməli olduğunuza əmin deyilsinizsə — Hansı həkimə müraciət etməli? bələdçimizdən istifadə edin.

Susuzluq, tez-tez sidiyə getmə və izaholunmaz arıqlama kimi əlamətlər sürətlə artırsa, xüsusilə uşaqda müşahidə olunursa, həkim müayinəsini təxirə salmayın — tip 1 diabet qısa müddətdə ağırlaşa bilər.

Diabetlə bağlı sualınız varsa, ən doğru addım mütəxəssislə məsləhətləşməkdir. TibbiPortal-da 1600-dən çox həkim arasından şəhərinizə və ixtisasa görə uyğun endokrinoloqu tapa, rəyləri oxuya və birbaşa əlaqə saxlaya bilərsiniz.

Mənbələr

Tez-tez verilən suallar

Şəkərli diabetin ilk əlamətləri hansılardır?

Ən xarakterik ilk əlamətlər güclü susuzluq, tez-tez sidiyə getmə (xüsusilə gecələr), daimi yorğunluq, görmənin dumanlanması və izaholunmaz arıqlamadır. Tip 2 diabetdə əlamətlər illərlə zəif ola və ya heç görünməyə bilər — buna görə risk qrupunda olanlara mütəmadi analiz tövsiyə olunur.

Qanda şəkərin norması nə qədərdir?

Sağlam insanlarda acqarına qlükoza adətən 5,6 mmol/l-dən aşağı olur. Beynəlxalq meyarlara görə, acqarına 7,0 mmol/l və yuxarı göstərici (təkrar analizlə təsdiqləndikdə) diabetə dəlalət edir; aralıq dəyərlər prediabet ehtimalını göstərir. Nəticəni mütləq həkim qiymətləndirməlidir.

Tip 1 və tip 2 diabetin fərqi nədir?

Tip 1 diabetdə orqanizm insulin istehsal edə bilmir və müalicə ömürlük insulinə əsaslanır; adətən uşaqlıq və gənclik dövründə başlayır. Tip 2 diabetdə isə orqanizm insulinə qarşı həssaslığını itirir; daha çox yetkin yaşda inkişaf edir və müalicə həyat tərzi dəyişiklikləri, dərmanlar, bəzi hallarda insulinlə aparılır.

Şəkərli diabet tam sağalırmı?

Diabet xroniki xəstəlikdir və hazırda onu tam sağaldan üsul yoxdur. Lakin düzgün müalicə, qidalanma və mütəmadi nəzarətlə şəkəri normal səviyyədə saxlamaq və fəsadların qarşısını almaq mümkündür. Tip 2 diabetin erkən mərhələsində çəki itkisi və həyat tərzi dəyişiklikləri ilə göstəriciləri dərmansız normallaşdırmaq mümkün ola bilir — bu qərarı həkim verir.

Çox şirin yemək diabetə səbəb olurmu?

Şirniyyat birbaşa diabet yaratmır, lakin şəkərli qidaların və içkilərin çox qəbulu artıq çəkiyə gətirib çıxarır, artıq çəki isə tip 2 diabetin əsas risk faktorlarındandır. Tip 1 diabetin isə qidalanma ilə əlaqəsi yoxdur — o, immun sisteminin pozulması nəticəsində yaranır.

Prediabet nədir və nə etməli?

Prediabet qanda şəkərin normadan yüksək, lakin diabet həddinə çatmadığı vəziyyətdir. Bu mərhələdə çəkinin azaldılması, sağlam qidalanma və həftədə ən azı 150 dəqiqə fiziki aktivlik diabetin inkişafını ləngidə və ya qarşısını ala bilər. Göstəricilərə nəzarət üçün həkimlə mütəmadi əlaqə saxlamaq lazımdır.

Diabet üçün hansı həkimə müraciət etməli?

Diabetin diaqnostikası və müalicəsi ilə endokrinoloq məşğul olur. İlkin analizlər üçün terapevtə də müraciət edə bilərsiniz. Fəsadların izlənməsi üçün ehtiyaca görə oftalmoloq, nefroloq və kardioloq müayinələri əlavə olunur. TibbiPortal-da endokrinoloq ixtisası üzrə həkimlərin siyahısına baxa bilərsiniz.

Hamiləlik diabeti körpə üçün təhlükəlidirmi?

Nəzarətsiz qaldıqda hamiləlik diabeti körpənin normadan iri doğulması və doğuş ağırlaşmaları riskini artırır. Vaxtında aşkarlanıb şəkərə nəzarət olunduqda isə hamiləlik əksər hallarda sağlam keçir. Buna görə hamiləlik dövründə təyin olunan şəkər analizlərini vaxtında vermək vacibdir.