Allerqologiya · Müəllif: TibbiPortal Redaksiya Heyəti (Tibbi məzmun redaksiyası) · Dərc edilib: 2026-08-17 · Son yenilənmə: 2026-08-17
Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicə deyil. Sağlamlığınızla bağlı qərar verməzdən əvvəl həkimə müraciət edin. Təcili hallarda 103-ə zəng edin.
Allergiya müasir dövrün ən geniş yayılmış xroniki sağlamlıq problemlərindən biridir. Dünya Allergiya Təşkilatının (WAO) məlumatına görə, allergik xəstəliklər dünya əhalisinin təxminən 10-40%-ində bu və ya digər formada rast gəlinir və son onilliklərdə — xüsusilə şəhərlərdə — yayılması davamlı artır. Kimisində allergiya yaz aylarında asqırma və burun axması ilə, kimisində müəyyən qidadan sonra səpgi ilə, kimisində isə dərman qəbulundan sonra ciddi reaksiya ilə özünü göstərir. Xoşbəxtlikdən allergiyaların böyük əksəriyyəti düzgün diaqnostika və müalicə ilə uğurla nəzarətdə saxlanılır. Bu məqalədə allergiyanın nə olduğunu, ən çox rast gəlinən növlərini və əlamətlərini, hansı müayinələrin lazım olduğunu, müasir müalicə imkanlarını və nə vaxt həkimə müraciət etməli olduğunuzu izah edirik.
Allergiya — immun sistemin əslində zərərsiz olan maddələrə (allergenlərə) qarşı həddindən artıq güclü reaksiyasıdır. Sağlam immun sistem virus və bakteriyalarla mübarizə aparır; allergiyası olan insanda isə o, çiçək tozcuğu, ev tozu gənəsi, heyvan tükü və ya müəyyən qida zülalı kimi maddələri "təhlükə" kimi qəbul edir. İlk təmasda orqanizm həmin allergenə qarşı İgE adlanan xüsusi anticisimlər hazırlayır — buna sensibilizasiya deyilir. Təkrar təmasda isə bu anticisimlər hüceyrələrdən histamin və digər iltihab maddələrinin xaric olmasına səbəb olur. Məhz histamin allergiyanın tanış əlamətlərini — qaşınmanı, asqırmanı, burun axmasını, gözlərin sulanmasını və səpgiləri yaradır.
Allergiyanın yaranmasında bir neçə amil rol oynayır:
Allergik rinit (xalq arasında "saman qızdırması" kimi də tanınır) allergiyanın ən geniş yayılmış formasıdır. Mövsümi rinit yaz-yay aylarında ağac, ot və alaq bitkilərinin çiçək tozcuğu ilə bağlıdır: asqırma tutmaları, bol sulu burun axıntısı, burun tutulması, göz və boğazda qaşınma ilə keçir. İllik (daimi) rinit isə ev tozu gənəsi, heyvan tükü və kif göbələkləri kimi il boyu mövcud olan allergenlərlə əlaqədardır və daha çox davamlı burun tutulması ilə özünü göstərir. Uzunmüddətli burun tutulması sinuzitə, qulaq problemlərinə və yuxu pozğunluğuna gətirib çıxara bildiyi üçün belə şikayətlərlə LOR həkiminə və ya allerqoloqa müraciət etmək lazımdır.
Qida allergiyası müəyyən qida zülalına qarşı immun reaksiyadır. Ən çox allergiya törədən qidalar: inək südü, yumurta, fındıq-qoz qrupu, yerfındığı, balıq, dəniz məhsulları, buğda və soyadır. Əlamətlər adətən qidanı qəbul etdikdən sonra dəqiqələr və ya 1-2 saat ərzində yaranır: dodaq və dildə qaşınma, övrə (qurdeşənəyi), qusma, qarın ağrısı, ishal; ağır hallarda anafilaksiya inkişaf edə bilər. Qida allergiyasını qida dözümsüzlüyündən (məsələn, laktoza dözümsüzlüyündən) fərqləndirmək vacibdir — dözümsüzlük immun sistemlə bağlı deyil və həyat üçün təhlükə yaratmır. Dəqiq fərqləndirməni yalnız həkim apara bilər.
Övrə (urtikariya) — dəridə qəflətən yaranan, qabarıq, qızarmış və güclü qaşınan səpgilərdir; ayrı-ayrı elementlər adətən 24 saat ərzində keçir, lakin yeniləri çıxa bilər. Qida, dərman, infeksiya və hətta soyuq və ya fiziki təzyiq övrəni tetikləyə bilər. Atopik dermatit (ekzema) isə xroniki, residivlərlə gedən iltihabi dəri xəstəliyidir: quruluq, qızartı və şiddətli qaşınma ilə xarakterizə olunur, daha çox uşaqlıq dövründə başlayır. Davamlı və ya təkrarlanan dəri səpgilərində dermatoloq müayinəsi vacibdir.
İstənilən dərman allergik reaksiya törədə bilər, lakin praktikada ən çox antibiotiklər (xüsusilə penisilin qrupu), qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatlar və bəzi anesteziya vasitələri ilə bağlı reaksiyalar qeydə alınır. Əlamətlər səpgi və qaşınmadan tutmuş ağır sistem reaksiyalarına qədər dəyişə bilər. Dərman allergiyasından şübhələnirsinizsə, preparatın adını mütləq qeyd edin və bütün həkimlərinizə bildirin — bu məlumat gələcək müalicənizin təhlükəsizliyi üçün kritik əhəmiyyət daşıyır.
Arı və eşşəkarısı sancmasına qarşı allergiya sancma yerində böyük şişkinliklə və ya bütün orqanizmi əhatə edən reaksiya ilə özünü göstərə bilər. Sancmadan sonra sancılan yerdən uzaq nahiyələrdə səpgi, nəfəs darlığı və ya halsızlıq yaranarsa, bu, təcili tibbi yardım tələb edən vəziyyətdir.
Allergiyanın təzahürü allergenin növündən və təmas yolundan asılıdır:
Bu əlamətlər soyuqdəymə ilə asanlıqla qarışdırılır. Fərqləndirici məqamlar: allergiyada qızdırma olmur, axıntı adətən şəffaf və sulu olur, əlamətlər isə allergenlə təmas davam etdikcə həftələrlə çəkir və qaşınma ilə müşayiət olunur. Uşaqlarda qızdırmanın səbəbləri barədə ayrıca uşaqlarda qızdırma bələdçimizdə ətraflı yazmışıq.
Anafilaksiya allergiyanın ən ağır, həyat üçün təhlükəli formasıdır: reaksiya dəqiqələr ərzində inkişaf edir və bir neçə orqan sistemini eyni anda əhatə edir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və beynəlxalq allerqologiya təşkilatları anafilaksiyanı təcili tibbi müdaxilə tələb edən vəziyyət kimi təsnif edir. Həyəcan siqnalları:
Belə əlamətlər yaranarsa, dərhal 103-ə zəng edin. Anafilaksiyanın ilk seçim müalicəsi adrenalin inyeksiyasıdır; əvvəllər anafilaksiya keçirmiş şəxslərə həkim adətən özü ilə avtoinyektor gəzdirməyi məsləhət görür.
Allergiyanın diaqnozu şikayətlərin təhlili, müayinə və laborator testlərin birləşməsi ilə qoyulur. Ən çox istifadə olunan üsullar:
Vacib məqam: analiz nəticələri yalnız klinik şikayətlərlə birlikdə qiymətləndirilməlidir. Qanda spesifik İgE-nin yüksək olması hələ xəstəlik demək deyil — nəticəni allerqoloq şərh etməlidir.
Müalicənin təməli allergenin müəyyən edilməsi və onunla təmasın mümkün qədər azaldılmasıdır: tozcuq mövsümündə pəncərələri bağlı saxlamaq və evə qayıdanda duş qəbul etmək, ev tozu gənəsinə qarşı yataq dəstlərini yüksək temperaturda yumaq və antiallergik örtüklərdən istifadə etmək, qida allergiyasında məhsul etiketlərini diqqətlə oxumaq.
Bütün preparatlar — xüsusilə uşaqlarda, hamiləlikdə və xroniki xəstəliyi olanlarda — həkim məsləhəti ilə seçilməlidir. Özbaşına uzunmüddətli dərman qəbulu əlamətləri pərdələyə və düzgün diaqnozu gecikdirə bilər.
İmmunoterapiya allergiyanın səbəbinə təsir edən yeganə müalicə üsuludur: allergen kiçik, tədricən artırılan dozalarla (inyeksiya və ya dilaltı damcı-tablet şəklində) orqanizmə yeridilir və immun sistem zamanla ona "öyrəşir". Kurs adətən 3-5 il davam edir və düzgün seçilmiş xəstələrdə əlamətləri uzunmüddətli azaldır, bəzi hallarda isə astmanın inkişafının qarşısını alır. İmmunoterapiyanın münasib olub-olmadığına allerqoloq qərar verir.
Uşaqlarda allergiya çox vaxt müəyyən ardıcıllıqla inkişaf edir: körpəlikdə atopik dermatit və qida allergiyası, sonrakı yaşlarda allergik rinit və bronxial astma. Valideynlərin diqqət etməli olduğu əlamətlər: yanaqlarda və qatlanma yerlərində quru, qaşınan səpgilər, müəyyən qidadan sonra təkrarlanan qusma və ya səpgi, uzun çəkən "soyuqdəymələr", gecə quru öskürək. Uşağın qidasından hər hansı məhsulu özbaşına və uzunmüddətli çıxarmaq olmaz — bu, böyümə üçün vacib qida maddələrinin çatışmazlığına səbəb ola bilər. Belə hallarda pediatr və ya uşaq allerqoloqu ilə məsləhətləşmək lazımdır.
Allergiya ilə yaşamaq mümkündür və düzgün vərdişlər əlamətlərin ağırlığını nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldır:
Aşağıdakı hallarda allerqoloq müayinəsini təxirə salmayın:
Allergiya düzgün diaqnostika və müasir müalicə ilə uğurla idarə olunan vəziyyətdir. TibbiPortal vasitəsilə şəhərinizdəki allerqoloqları tapa, iş qrafikləri və qəbul məlumatları ilə tanış ola bilərsiniz. Hansı mütəxəssisə müraciət edəcəyinizə əmin deyilsinizsə, Hansı həkimə müraciət etməli? bələdçimizdən istifadə edin və ya bütün həkimlər siyahısına baxın.
Allergiyaların əksəriyyəti xroniki vəziyyətdir, lakin düzgün müalicə ilə əlamətlər tam nəzarətə alına bilir. Allergen-spesifik immunoterapiya (ASİT) səbəbə təsir edən yeganə üsuldur və uzunmüddətli remissiya verə bilir. Uşaqlarda bəzi qida allergiyaları (məsələn, süd və yumurta allergiyası) yaşla öz-özünə keçə bilər.
Allergiyada qızdırma olmur, burun axıntısı şəffaf və suludur, burun-göz nahiyəsində qaşınma xarakterikdir, əlamətlər isə allergenlə təmas davam etdikcə həftələrlə çəkir. Soyuqdəymə adətən 7-10 gün ərzində keçir və qızdırma, boğaz ağrısı ilə müşayiət oluna bilər.
Əsas üsullar dəri prick-testləri və qanda allergen-spesifik İgE analizidir. Köməkçi göstərici kimi ümumi İgE və qan analizində eozinofillərin səviyyəsi qiymətləndirilə bilər. Hansı testin lazım olduğuna şikayətlərə əsasən allerqoloq qərar verir; nəticələr yalnız klinik mənzərə ilə birlikdə şərh olunur.
Allergik xəstəliklərin diaqnostikası və müalicəsi ilə allerqoloq (allerqoloq-immunoloq) məşğul olur. Dəri səpgilərində dermatoloq, burun-qulaq əlamətlərində LOR, uşaqlarda isə pediatr ilkin müayinə aparıb allerqoloqa yönləndirə bilər.
Anafilaksiya allergiyanın həyat üçün təhlükəli formasıdır: dəqiqələr ərzində nəfəs çətinliyi, boğazda şişkinlik, təzyiq düşməsi və huşun itməsi inkişaf edə bilər. Belə əlamətlərdə dərhal 103-ə zəng etmək lazımdır. İlk seçim müalicə adrenalin inyeksiyasıdır; anafilaksiya keçirmiş şəxslər həkim məsləhəti ilə özləri ilə avtoinyektor gəzdirməlidirlər.
Müasir ikinci nəsil antihistaminlər uzunmüddətli istifadə üçün nisbətən təhlükəsiz sayılır və yuxululuq törətmir. Lakin daimi qəbula ehtiyac yaranırsa, bu, allergenin müəyyən edilməsi və immunoterapiya kimi səbəbyönlü müalicənin nəzərdən keçirilməsi üçün allerqoloqa müraciət etməyə əsasdır. İstənilən uzunmüddətli dərman qəbulu həkimlə razılaşdırılmalıdır.
Beynəlxalq tövsiyələrə görə, hamiləlikdə və laktasiyada allergen qidalardan "profilaktik" imtinaya ehtiyac yoxdur. Ana südü ilə qidalandırma dəstəklənir; əlavə qidaların, o cümlədən allergen sayılan məhsulların vaxtında daxil edilməsi pediatrla məsləhətləşərək aparılmalıdır. Tütün tüstüsündən qorunma da allergik xəstəliklər riskini azaldan amillərdəndir.