Qəbizlik: səbəbləri, müalicəsi və nə etməli

Qastroenterologiya · Müəllif: TibbiPortal Redaksiya Heyəti (Tibbi məzmun redaksiyası) · Dərc edilib: 2026-08-23 · Son yenilənmə: 2026-08-23

Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicə deyil. Sağlamlığınızla bağlı qərar verməzdən əvvəl həkimə müraciət edin. Təcili hallarda 103-ə zəng edin.

Qəbizlik barədə danışmaq çoxlarına narahat gəlir, amma bu, həkimə müraciətin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir və dünya əhalisinin əhəmiyyətli hissəsi vaxtaşırı bu problemlə üzləşir. Qəbizlik özü xəstəlik deyil — bağırsağın işinin pozulduğunu göstərən əlamətdir. Əksər hallarda səbəb zərərsizdir: az lif, az su, az hərəkət. Lakin bəzən qəbizlik qalxanabənzər vəzin zəif işləməsinin, şəkərli diabetin, bağırsaq xəstəliklərinin və ya qəbul etdiyiniz dərmanların nəticəsi olur. Bu məqalədə qəbizliyin nə vaxt "adi" olduğunu, nə vaxt isə müayinə tələb etdiyini izah edirik və həkimə müraciət üçün konkret istiqamət veririk.

Qəbizlik nədir və hansı hallarda ondan danışmaq olar?

Bağırsağın "normal" iş rejimi insandan insana çox fərqlənir: gündə üç dəfədən həftədə üç dəfəyə qədər defekasiya normal sayılır. Ona görə qəbizlik təkcə "neçə gündən bir" sualı ilə ölçülmür. Həkimlər qəbizlikdən o zaman danışır ki, aşağıdakı əlamətlərdən bir neçəsi müntəzəm təkrarlanır:

defekasiya həftədə üç dəfədən azdır;
nəcis bərk, quru və ya "qoyun nəcisi" şəklindədir;
defekasiya zamanı güclü gücənmə lazım gəlir;
bağırsağın tam boşalmaması hissi qalır;
qarında dolğunluq, köp və diskomfort olur.

Bu əlamətlər üç aydan çox davam edirsə, həkimlər bunu xroniki qəbizlik adlandırır (beynəlxalq təsnifatda Roma meyarları ilə qiymətləndirilir). Bir-iki günlük gecikmə isə — məsələn, səfər, stress və ya qida dəyişikliyi fonunda — hələ qəbizlik demək deyil və adətən öz-özünə düzəlir.

Qəbizliyin səbəbləri

Qidalanma və həyat tərzi — ən çox rast gəlinən səbəblər

Bağırsağın normal işləməsi üçün üç şey lazımdır: lif, su və hərəkət. Bu üçlükdən hər hansı biri çatışmadıqda qəbizlik yaranır:

Az lif. Lif (qida lifləri) tərəvəz, meyvə, tam taxıl məhsulları və paxlalılarda olur; nəcisin həcmini artırır və bağırsağın hərəkətini stimullaşdırır. Ağ çörək, düyü, ət və hazır qidalarla zəngin, tərəvəzdən kasıb pəhriz qəbizliyin klassik səbəbidir.
Az maye. Orqanizmdə su çatışmadıqda bağırsaq nəcisdən daha çox su sorur və nəcis bərkiyir.
Hərəkətsizlik. Oturaq iş və az fiziki aktivlik bağırsağın hərəkətini (peristaltikanı) zəiflədir. Yataq rejimində olan xəstələrdə qəbizlik xüsusilə tez-tez rast gəlinir.
Defekasiya çağırışının boğulması. Tualet ehtiyacını müntəzəm təxirə salmaq (işdə, yolda, məktəbdə) zamanla refleksin zəifləməsinə gətirir — bağırsaq "siqnal verməyi" azaldır.
Rejim dəyişikliyi və stress. Səfər, saat qurşağı dəyişikliyi, qida rejiminin pozulması və emosional gərginlik bağırsağın işini müvəqqəti poza bilər.

Dərmanlar

Bir çox geniş istifadə olunan dərman qəbizlik yaradır və ya onu gücləndirir: bəzi ağrıkəsicilər (xüsusilə opioid tərkibli), dəmir preparatları, bəzi mədə turşusunu azaldan alüminium tərkibli preparatlar, bəzi təzyiq və ürək dərmanları, antidepresanlar və allergiya dərmanları. Yeni dərman başladıqdan sonra qəbizlik yaranıbsa, bunu həkiminizə deyin — lakin dərmanı özbaşına dayandırmayın.

Xəstəliklər və hormonal səbəblər

Qəbizlik bəzən başqa xəstəliyin əlamətidir:

Qalxanabənzər vəzin zəif işləməsi (hipotireoz) maddələr mübadiləsini və bağırsağın hərəkətini ləngidir; yorğunluq, üşümə və çəki artımı ilə birgə gedən qəbizlikdə tiroid hormonlarını yoxlamaq lazımdır — ətraflı qalxanabənzər vəz xəstəlikləri məqaləmizdə yazmışıq.
Şəkərli diabet uzun müddətdə bağırsağı idarə edən sinirləri zədələyərək qəbizliyə səbəb ola bilər.
Qıcıqlanmış bağırsaq sindromu (İBS) — qarın ağrısı və ya diskomfortun qəbizlik (və ya ishal) ilə birgə getdiyi geniş yayılmış funksional pozuntudur; qarın ağrısının digər səbəbləri barədə qarın ağrısı bələdçimizə baxa bilərsiniz.
Anal çat və hemorroy (babasil) — ağrı qorxusundan insan defekasiyanı təxirə salır, bu isə qəbizliyi daha da dərinləşdirir: qapalı dövran yaranır.
Nevroloji xəstəliklər (Parkinson xəstəliyi, dağınıq skleroz, onurğa beyni zədələri) və nadir hallarda bağırsağın mexaniki daralması (çapıqlar, polip və ya şişlər) də qəbizliklə özünü göstərə bilər.

Hamiləlik və yaş

Hamiləlikdə hormonal dəyişikliklər (progesteronun artması) bağırsağın hərəkətini ləngidir, böyüyən uşaqlıq isə bağırsağa təzyiq edir — ona görə hamilələrin böyük hissəsi qəbizlikdən şikayətlənir; hamiləlik dövrü barədə ətraflı hamiləliyin həftələri bələdçimizdə oxuya bilərsiniz. Yaşlı insanlarda isə qəbizlik daha tez-tez rast gəlinir: hərəkət azalır, iştah və maye qəbulu dəyişir, qəbul olunan dərmanların sayı artır.

Uşaqlarda qəbizlik

Uşaqlarda qəbizlik çox geniş yayılmışdır və əksər hallarda funksionaldır — yəni hər hansı xəstəliklə bağlı deyil. Tipik "kritik" dövrlər: əlavə qidaya keçid, tualet vərdişinin öyrədilməsi və məktəbə başlama (uşaq məktəb tualetindən istifadə etmək istəmir və çağırışı boğur). Bərk nəcis ağrı yaradır, ağrı qorxusu uşağı nəcisi saxlamağa məcbur edir və qapalı dövran formalaşır.

Valideynlər üçün əsas istiqamətlər:

uşağın gündəlik menyusuna tərəvəz, meyvə (xüsusilə gavalı, armud, ərik), tam taxıl məhsulları əlavə edin və kifayət qədər su içməsini təmin edin;
tualet vərdişini ağrısız və təzyiqsiz qurun: yeməkdən sonra 5-10 dəqiqə rahat oturma, ayaqlar altına kiçik dayaq;
uşağı danlamayın və utandırmayın — stress problemi dərinləşdirir;
körpələrdə qidalanmanın dəyişdirilməsi, süni qarışığın seçimi və istənilən dərman yalnız pediatrla məsləhətləşdikdən sonra olmalıdır.

Uşaqda qəbizlik uzun müddət davam edirsə, qarın ağrısı, çəki artımının ləngiməsi, nəcisdə qan və ya qusma ilə müşayiət olunursa, mütləq pediatr müayinəsi lazımdır.

Həyəcan siqnalları: bu hallarda həkimə müraciəti təxirə salmayın

Qəbizlik əksər hallarda təhlükəsizdir, lakin aşağıdakı əlamətlər ciddi xəstəliyi istisna etmək üçün mütləq müayinə tələb edir:

nəcisdə qan, qara rəngli nəcis və ya defekasiyadan sonra qanaxma;
izaholunmaz arıqlama və ya iştahın itməsi;
45-50 yaşdan sonra bağırsaq vərdişlərinin qəfil və davamlı dəyişməsi;
güclü qarın ağrısı, qusma və qazın-nəcisin tam kəsilməsi (bağırsaq keçməzliyi şübhəsi — təcili vəziyyətdir, dərhal 103-ə zəng edin);
qəbizliyin ishalla növbələşməsi, gecə əlamətləri, davamlı köp;
ailədə bağırsaq xərçəngi və ya iltihabi bağırsaq xəstəliyi hallarının olması;
qidalanma və həyat tərzi düzəlişlərinə baxmayaraq qəbizliyin 3-4 həftədən çox davam etməsi.

Müayinələr: səbəb necə tapılır?

Həkim əvvəlcə şikayətləri, qidalanmanı, qəbul olunan dərmanları və yanaşı xəstəlikləri soruşur, qarnı müayinə edir. Ehtiyac olduqda əlavə müayinələr təyin olunur: qan analizi (o cümlədən tiroid hormonları və qanda şəkər), nəcisdə gizli qan testi, qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi, həyəcan siqnalları olduqda isə kolonoskopiya — bağırsağın daxildən endoskopik müayinəsi. Əksər gənc və həyəcan siqnalı olmayan xəstələrdə geniş müayinəyə ehtiyac qalmır — müalicə birbaşa həyat tərzi düzəlişlərindən başlayır.

Müalicə: qəbizlikdən necə qurtulmaq olar?

Birinci addım — qidalanma və həyat tərzi

Xroniki qəbizliyin müalicəsi demək olar ki, həmişə bu addımlardan başlayır:

Lifi artırın. Böyüklər üçün gündəlik hədəf təxminən 25-30 qram lifdir: tərəvəz, meyvə, tam taxıl çörəyi, yulaf, paxlalılar, quru meyvələr (xüsusilə gavalı). Lifi kəskin yox, tədricən artırın — əks halda köp yarana bilər.
Su için. Gün ərzində kifayət qədər maye (əksər böyüklər üçün təxminən 1,5-2 litr, isti havada və fiziki işdə daha çox) lifin işləməsi üçün vacibdir — susuz lif əks nəticə verə bilər.
Hərəkət edin. Müntəzəm fiziki aktivlik — hətta gündəlik 30 dəqiqəlik gəzinti — bağırsağın hərəkətini stimullaşdırır.
Tualet rejimi qurun. Bağırsaq ən aktiv səhər və yeməkdən sonra işləyir: bu vaxtlarda tələsmədən tualetə getməyə çalışın və çağırışı heç vaxt boğmayın. Ayaqlar altına kiçik dayaq qoymaq (dizlərin çanaqdan yuxarı olması) defekasiyanı fizioloji cəhətdən asanlaşdırır.

İşlədici dərmanlar: hansılar var və nəyə diqqət etməli?

Həyat tərzi düzəlişləri kifayət etmədikdə həkim işlədici vasitələr təyin edə bilər. Onlar eyni deyil və fərqli işləyir:

Həcm yaradan vasitələr (psillium və digər lif preparatları) — nəcisin həcmini artırır; ən "fizioloji" qrupdur, mütləq bol su ilə qəbul olunmalıdır.
Osmotik işlədicilər (laktuloza, makroqol/PEG) — bağırsaqda suyu saxlayaraq nəcisi yumşaldır; xroniki qəbizlikdə ən çox istifadə olunan və uzunmüddətli istifadəyə nisbətən uyğun qrupdur.
Stimullaşdırıcı işlədicilər (senna, bisakodil) — bağırsağı birbaşa qıcıqlandırır; qısamüddətli istifadə üçündür, uzunmüddətli nəzarətsiz qəbul bağırsağın "tənbəlləşməsinə" və dərmandan asılılığa gətirə bilər.
Şam və mikroklizmalar — düz bağırsağın boşalmasını asanlaşdırır; epizodik istifadə üçündür.

Vacib qayda: işlədici dərmanı uzun müddət özbaşına qəbul etməyin. Preparatın seçimi yaşdan, yanaşı xəstəliklərdən və qəbizliyin səbəbindən asılıdır — düzgün seçimi gastroenteroloq və ya terapevt etməlidir. Hamiləlikdə və uşaqlarda istənilən işlədici yalnız həkim təyinatı ilə istifadə olunmalıdır.

Evdə nə kömək edir: sadə və işləyən üsullar

səhər acqarına bir stəkan ilıq su;
gün ərzində 5-8 ədəd gavalı qurusu və ya bir stəkan gavalı şirəsi;
yulaf, kəpəkli çörək, kefir və digər fermentləşdirilmiş süd məhsulları;
yeməkdən sonra qısa gəzinti;
ağ çörək, düyü, hazır qəlyanaltılar və yağlı fast-fudun azaldılması.

"Möcüzəvi" çaylara və tərkibi bilinməyən bitki qarışıqlarına ehtiyatla yanaşın — onların bir çoxu güclü stimullaşdırıcı işlədicilərdir və nəzarətsiz istifadəsi zərərlidir.

Hansı həkimə müraciət etməli?

Qəbizliklə bağlı ilk müraciət ünvanı böyüklər üçün terapevt və ya birbaşa gastroenteroloqdur, uşaqlar üçün pediatrdır. Qidalanmanın qurulmasında dietoloq kömək edir; defekasiya zamanı ağrı, qanaxma və hemorroy şübhəsində proktoloqa müraciət lazımdır. Hansı mütəxəssisi seçməkdə tərəddüd edirsinizsə, "Hansı həkimə müraciət etməli?" bələdçimiz sizə istiqamət verər.

Qəbizlik əksər hallarda qidalanma və həyat tərzi ilə idarə olunan zərərsiz problemdir — lakin davamlı, ağrılı və ya həyəcan siqnalları ilə müşayiət olunan qəbizlik mütləq müayinə tələb edir. Səbəbi dəqiqləşdirmək üçün TibbiPortal vasitəsilə şəhərinizdə qəbul aparan gastroenteroloqu tapıb müayinədən keçə bilərsiniz — bütün həkimlərin siyahısı buradadır.

Tez-tez verilən suallar

Neçə gün nəcis olmayanda qəbizlik sayılır?

Vahid norma yoxdur: gündə üç dəfədən həftədə üç dəfəyə qədər defekasiya normal sayılır. Qəbizlikdən o zaman danışılır ki, defekasiya həftədə üç dəfədən azdır, nəcis bərk və ağrılıdır, güclü gücənmə və natamam boşalma hissi olur. Bu əlamətlər üç aydan çox davam edirsə, bu, xroniki qəbizlikdir və həkim müayinəsi məsləhətdir.

Qəbizlikdə nə yemək lazımdır?

Lifli qidalar kömək edir: tərəvəz, meyvə (xüsusilə gavalı, armud, ərik, kivi), tam taxıl çörəyi, yulaf, kəpək və paxlalılar. Gündəlik hədəf təxminən 25-30 qram lifdir və onu tədricən artırmaq lazımdır. Bol su içmək vacibdir — susuz lif əks nəticə verə bilər. Ağ çörək, düyü və hazır qidaların payını azaltmaq da faydalıdır.

İşlədici dərmanları hər gün qəbul etmək olarmı?

Özbaşına — yox. Stimullaşdırıcı işlədicilərin (senna, bisakodil kimi) uzunmüddətli nəzarətsiz qəbulu bağırsağın öz fəaliyyətinin zəifləməsinə və dərmandan asılılığa gətirə bilər. Uzunmüddətli istifadəyə nisbətən uyğun qruplar (osmotik işlədicilər, lif preparatları) da həkim nəzarəti ilə seçilməlidir. Qəbizlik daimidirsə, dərmanı artırmaq yox, səbəbi tapmaq lazımdır.

Uşaqda qəbizlik üçün nə etmək olar?

Menyuya tərəvəz, meyvə (gavalı, armud) və tam taxıl məhsulları əlavə edin, kifayət qədər su verin, hərəkəti artırın. Tualet vərdişini təzyiqsiz qurun: yeməkdən sonra 5-10 dəqiqə rahat oturma, ayaqlar altına dayaq. Uşağı danlamayın — stress problemi dərinləşdirir. Qəbizlik davam edirsə, ağrı, nəcisdə qan və ya çəki problemi varsa, pediatra müraciət edin; istənilən işlədici yalnız həkim təyinatı ilə verilməlidir.

Hamiləlikdə qəbizlik normaldırmı və nə etməli?

Hamiləlikdə qəbizlik çox rast gəlinir: hormonal dəyişikliklər bağırsağı ləngidir, böyüyən uşaqlıq isə ona təzyiq edir. Əsas kömək — lifli qidalar, bol maye və həkimin icazə verdiyi səviyyədə fiziki aktivlikdir. Dəmir preparatları qəbizliyi gücləndirə bilər — bunu həkiminizə deyin. Hamiləlikdə istənilən işlədici dərman yalnız hamiləliyi aparan həkimin təyinatı ilə qəbul edilməlidir.

Qəbizlik hansı xəstəliklərin əlaməti ola bilər?

Davamlı qəbizlik qalxanabənzər vəzin zəif işləməsinin (hipotireoz), şəkərli diabetin, qıcıqlanmış bağırsaq sindromunun, anal çat və hemorroyun, bəzi nevroloji xəstəliklərin, nadir hallarda isə bağırsağın daralmasının (polip, şiş) əlaməti ola bilər. Bir çox dərman da qəbizlik yaradır. Ona görə yeni yaranan və davam edən qəbizlikdə səbəbi həkimlə birgə axtarmaq lazımdır.

Qəbizlik zamanı hansı əlamətlər təhlükəlidir?

Nəcisdə qan və ya qara nəcis, izaholunmaz arıqlama, güclü qarın ağrısı ilə birgə qazın və nəcisin tam kəsilməsi, qusma, 45-50 yaşdan sonra bağırsaq vərdişlərinin qəfil dəyişməsi və ailədə bağırsaq xərçəngi halları — bu əlamətlərdə müayinəni təxirə salmaq olmaz. Qarın ağrısı, qusma və nəcisin tam kəsilməsi bağırsaq keçməzliyi əlaməti ola bilər — dərhal 103-ə zəng edin.

Qəbizlik üçün hansı həkimə müraciət etməliyəm?

İlk müraciət üçün böyüklər terapevtə və ya gastroenteroloqa, uşaqlar pediatra getməlidir. Qidalanmanın qurulmasında dietoloq kömək edir. Defekasiya zamanı ağrı, qanaxma və ya hemorroy şübhəsi varsa, proktoloqa müraciət edin. Qəbizlik tiroid və ya diabetlə bağlıdırsa, müalicəyə endokrinoloq qoşulur.