Nevrologiya · Müəllif: TibbiPortal Redaksiya Heyəti (Tibbi məzmun redaksiyası) · Dərc edilib: 2026-08-23 · Son yenilənmə: 2026-08-23
Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicə deyil. Sağlamlığınızla bağlı qərar verməzdən əvvəl həkimə müraciət edin. Təcili hallarda 103-ə zəng edin.
Gecə saatlarla yatağa uzanıb yuxunun gəlməsini gözləmək, saat üçdə oyanıb tavana baxmaq, səhər isə özünü heç yatmamış kimi hiss etmək — bu şikayətlərlə həkimə müraciət edənlərin sayı çox böyükdür. Yuxusuzluq (tibbi adı ilə insomniya) hər yaşda rast gəlinir və əksər hallarda müalicəyə yaxşı cavab verir. Əsas odur ki, problemi "özü keçəcək" deyə illərlə uzatmayasınız və yuxu dərmanlarına özbaşına başlamayasınız. Bu məqalədə yuxusuzluğun nə vaxt adi stress reaksiyası, nə vaxt isə müayinə tələb edən vəziyyət olduğunu izah edir və həkimə müraciət üçün konkret istiqamət veririk.
Yuxusuzluq təkcə "yata bilməmək" deyil. Həkimlər insomniyadan o zaman danışır ki, insan yatmaq üçün kifayət qədər vaxt və şərait olduğu halda:
Sonuncu bənd vacibdir: gündüz şikayəti yoxdursa və insan özünü dincəlmiş hiss edirsə, az yatmaq hələ xəstəlik deyil — yuxu tələbatı insandan insana fərqlənir.
Müddətinə görə yuxusuzluğun iki əsas forması ayırd edilir:
Beynəlxalq tövsiyələrə görə, yetkin insanların əksəriyyətinə gecə 7–9 saat yuxu lazımdır; yaşlılarda bu tələbat bir qədər azala bilər, yeniyetmə və uşaqlarda isə daha çoxdur. Yaş artdıqca yuxunun quruluşu da dəyişir: yaşlı insanlar daha səthi yatır, gecə daha tez-tez oyanır və səhər daha erkən dururlar — bu, öz-özlüyündə xəstəlik deyil. Problem o zaman yaranır ki, yuxu insanın gündüz normal fəaliyyətinə mane olur.
Yuxusuzluğun ən çox rast gəlinən səbəbi stressdir: iş gərginliyi, ailə problemləri, maliyyə narahatlığı, yaxın itkisi. Beyin "təhlükə" rejimində olanda yuxuya keçid çətinləşir — bu, normal fizioloji reaksiyadır. Bundan başqa, yuxusuzluq depressiya və təşviş (anksiyete) pozuntularının ən tipik əlamətlərindən biridir: səhər tezdən oyanıb yata bilməmək depressiyada, yuxuya gedə bilməmək isə təşvişdə daha xarakterikdir. Belə hallarda təkcə yuxunu deyil, əsas problemi müalicə etmək lazımdır — bu işdə psixoterapevt və ya psixiatr kömək edir.
Çox vaxt yuxusuzluğu biz özümüz — fərqinə varmadan — dəstəkləyirik:
Yuxusuzluq bəzən başqa xəstəliyin əlamətidir və bu halda əsas xəstəliyi tapıb müalicə etmədən yuxu düzəlmir:
Bəzi dərmanlar yuxusuzluq yarada və ya onu gücləndirə bilər: bəzi antidepresanlar, kortikosteroidlər, bəzi təzyiq və astma dərmanları, tərkibində kofein və ya psevdoefedrin olan soyuqdəymə preparatları. Yeni dərman başladıqdan sonra yuxunuz pozulubsa, bunu həkiminizə deyin — dərmanı özbaşına dayandırmayın.
Hamiləlikdə — xüsusilə son trimestrdə — yuxusuzluq çox geniş yayılıb: böyüyən qarın rahat vəziyyət tapmağa mane olur, gecə sidiyə getmə ehtiyacı artır, hormonal dəyişikliklər yuxunu səthiləşdirir; hamiləlik dövrü barədə ətraflı hamiləliyin həftələri bələdçimizdə oxuya bilərsiniz. Menopauza dövründə isti basmalar və gecə tərləmələri qadınlarda yuxusuzluğun tez-tez rast gəlinən səbəbidir. Yaşlı insanlarda yuxusuzluq həm yuxunun təbii dəyişməsi, həm xroniki xəstəliklər, həm də qəbul olunan dərmanların çoxluğu hesabına daha tez-tez görülür.
Yuxu — beynin və bədənin bərpa vaxtıdır. Davamlı yuxusuzluq gündüz yuxululuğu və diqqət zəifliyindən başqa, baş ağrılarını tezləşdirir, əhval pozuntusu və təşviş riskini artırır, immun sistemini zəiflədir. Uzunmüddətli yuxu çatışmazlığı yüksək təzyiq, ürək-damar xəstəlikləri, çəki artımı və şəkərli diabet riskinin artması ilə əlaqələndirilir. Yuxusuz sürücülük isə qəza riskini kəskin artırır — güclü yuxululuqla sükan arxasına keçməyin.
Ən vacib qayda: yataqda "yatmağa çalışmaqla" mübarizə aparmayın. Təxminən 15–20 dəqiqə ərzində yuxuya gedə bilmirsinizsə, yataqdan qalxın, zəif işıqda sakit bir işlə məşğul olun (kağız kitab oxumaq, sakit musiqi) və yuxululuq hiss edəndə yatağa qayıdın. Yataq beyin üçün yalnız yuxu ilə assosiasiya olunmalıdır — orada telefon işlətmək, televizora baxmaq, işləmək yuxusuzluğu möhkəmləndirir.
Yuxu gigiyenası — yuxunu dəstəkləyən gündəlik vərdişlər toplusudur. Xroniki yuxusuzluğu təkbaşına həll etməsə də, istənilən müalicənin təməlidir:
Beynəlxalq təlimatlara görə, xroniki yuxusuzluğun birinci seçim müalicəsi dərman deyil, insomniyaya yönəlmiş kognitiv-davranış terapiyasıdır (KDT-İ). Bu üsul yuxu ilə bağlı yanlış düşüncə və vərdişləri addım-addım dəyişir: yataqda keçirilən vaxtın tənzimlənməsi, stimul nəzarəti, gevşəmə texnikaları və "yata bilməyəcəyəm" qorxusu ilə iş. KDT-İ-nin effekti yuxu dərmanlarından fərqli olaraq davamlıdır və əlavə təsiri yoxdur. Bu müalicəni psixoterapevt aparır.
Yuxu dərmanları (yuxugətiricilər) yalnız həkim təyinatı ilə, mümkün qədər qısa müddətə istifadə olunmalıdır: onların bir çoxu vərdiş və asılılıq yaradır, səhər yuxululuğu və yaşlılarda yıxılma riskini artırır. Aptekdən resepsiz alınan preparatlara — o cümlədən melatoninə — da ehtiyatla yanaşmaq lazımdır: melatonin əsl yuxu dərmanı deyil, bioloji saatı tənzimləyən hormondur və daha çox saat qurşağı dəyişikliyi (jet lag) və rejim pozuntularında faydalıdır. Hər hansı preparata başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşin — xüsusilə hamiləlikdə, xroniki xəstəliklərdə və digər dərmanlarla birgə qəbulda. Bitki mənşəli vasitələr (məsələn, pişikotu) bəzi insanlara subyektiv kömək etsə də, xroniki yuxusuzluğun müalicəsi kimi onların effektivliyi sübut olunmayıb.
Aşağıdakı hallarda yuxusuzluğu həkimlə müzakirə etmək lazımdır:
Yuxusuzluqla bağlı ilk müraciət ünvanı adətən nevroloq və ya terapevtdir: həkim yuxu vərdişlərinizi, qəbul etdiyiniz dərmanları və müşayiət edən şikayətləri qiymətləndirir, lazım gəldikdə qan analizləri (o cümlədən tiroid hormonları və dəmir səviyyəsi) və ya yuxu müayinəsi təyin edir. Yuxusuzluğun əsasında stress, təşviş və ya depressiya durursa, psixoterapevt kognitiv-davranış terapiyası ilə kömək edir; hormonal səbəblərdə isə endokrinoloq müayinəsi lazım ola bilər. TibbiPortalda ixtisas və şəhər üzrə həkim tapa və qəbula yazıla bilərsiniz.
Yuxusuzluq barədə məlumatlar Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının və beynəlxalq yuxu təbabəti təşkilatlarının (o cümlədən Amerika Yuxu Təbabəti Akademiyasının və Avropa yuxu tədqiqatçılarının) açıq tövsiyələrinə əsaslanır.
Ən çox rast gəlinən səbəblər stress, narahatlıq və yanlış yuxu vərdişləridir: gec saatda kofein, yatmazdan əvvəl telefon, nizamsız rejim. Yuxusuzluq həmçinin depressiya və təşviş pozuntularının, qalxanabənzər vəzin həddindən artıq işləməsinin, narahat ayaq sindromunun, yuxu apnoesinin və bəzi dərmanların əlaməti ola bilər. Uzunmüddətli yuxusuzluqda səbəbi həkimlə birgə axtarmaq lazımdır.
Təxminən 15–20 dəqiqə ərzində yuxuya gedə bilmirsinizsə, yataqdan qalxın, zəif işıqda sakit bir işlə məşğul olun və yuxululuq gələndə yatağa qayıdın. Saata baxmayın və "yatmağa çalışmayın" — bu, narahatlığı artırır. Gündüz kofeini azaldın, yatmazdan bir saat əvvəl ekranları kənara qoyun və hər gün eyni vaxtda durun.
Beynəlxalq tövsiyələrə görə, yetkin insanların əksəriyyətinə gecə 7–9 saat yuxu lazımdır. Tələbat fərdidir: bəziləri 6–7 saatla özünü yaxşı hiss edir. Əsas göstərici gündüz vəziyyətinizdir — özünüzü dincəlmiş hiss edirsinizsə və gündüz yuxululuq yoxdursa, yuxunuz çox güman ki, kifayətdir.
Melatonin klassik yuxu dərmanı deyil — bioloji saatı tənzimləyən hormondur. Daha çox saat qurşağı dəyişikliyində (jet lag) və yuxu rejiminin pozulmasında faydalıdır; adi xroniki yuxusuzluqda effekti zəifdir. Xroniki yuxusuzluğun əsas müalicəsi kognitiv-davranış terapiyasıdır. İstənilən preparata başlamazdan əvvəl həkimlə məsləhətləşin.
Yuxu dərmanlarının çoxu yalnız qısamüddətli istifadə üçün nəzərdə tutulub: uzun istifadədə vərdiş və asılılıq yaradır, səhər yuxululuğuna, diqqət zəifliyinə, yaşlılarda isə yıxılmalara səbəb ola bilər. Onları yalnız həkim təyinatı ilə, minimal dozada və qısa müddətə qəbul etmək lazımdır. Dərmanı özbaşına nə başlamayın, nə də kəskin dayandırmayın.
İlk müraciət ünvanı nevroloq və ya terapevtdir — həkim səbəbi qiymətləndirir və lazımi analizləri təyin edir. Yuxusuzluğun əsasında stress, təşviş və ya depressiya durursa, psixoterapevt kognitiv-davranış terapiyası (KDT-İ) ilə kömək edir. Xoruldama və yuxuda nəfəs dayanması varsa, yuxu apnoesi müayinəsi lazımdır. TibbiPortalda ixtisas üzrə həkim tapıb qəbula yazıla bilərsiniz.
Yuxusuzluq depressiya və təşviş pozuntularında, hipertireozda (qalxanabənzər vəzin həddindən artıq işləməsi), narahat ayaq sindromunda (çox vaxt dəmir çatışmazlığı ilə bağlı), yuxu apnoesində, reflüksdə və xroniki ağrılarda rast gəlinir. Yuxusuzluq davamlıdırsa və yuxu gigiyenası kömək etmirsə, bu səbəbləri istisna etmək üçün həkim müayinəsi lazımdır.