Öskürək: səbəbləri, növləri və müalicəsi

Pulmonologiya · Müəllif: TibbiPortal Redaksiya Heyəti (Tibbi məzmun redaksiyası) · Dərc edilib: 2026-08-23 · Son yenilənmə: 2026-08-23

Bu məqalə yalnız məlumat xarakteri daşıyır və tibbi məsləhət, diaqnoz və ya müalicə deyil. Sağlamlığınızla bağlı qərar verməzdən əvvəl həkimə müraciət edin. Təcili hallarda 103-ə zəng edin.

Öskürək tənəffüs yollarının ən vacib müdafiə refleksidir: hava yollarına düşən seliyi, mikrobları, toz və yad hissəcikləri kənarlaşdırır. Buna görə öskürək özü xəstəlik deyil — orqanizmin nəyəsə reaksiyasıdır. Əksər hallarda bu reaksiya adi soyuqdəymə ilə bağlıdır və bir-iki həftəyə öz-özünə keçir. Lakin bəzən öskürək həftələrlə davam edir, gecə yuxusunu pozur, işə və gündəlik həyata mane olur — və bu zaman onun arxasında hansı səbəbin dayandığını tapmaq lazım gəlir. Bu məqalədə öskürəyin növlərini, ən çox rast gəlinən səbəblərini, müayinə və müalicə yollarını izah edirik, həmçinin nə vaxt həkimə müraciət etməli olduğunuzu göstəririk.

Öskürək nədir və niyə yaranır?

Tənəffüs yollarının selikli qişasında qıcıqlanmaya həssas reseptorlar yerləşir. Selik, iltihab, soyuq və ya quru hava, tüstü, toz, allergen və ya mədə turşusu bu reseptorları qıcıqlandırdıqda beyindəki öskürək mərkəzinə siqnal gedir və orqanizm güclü nəfəsvermə ilə hava yollarını "təmizləyir". Problem odur ki, bu refleksi işə salan səbəblər çox fərqlidir — burun-boğazdan tutmuş ağciyərlərə və hətta mədəyə qədər. Düzgün müalicə üçün əsas sual "öskürəyi necə kəsmək" deyil, "öskürəyə nə səbəb olur" sualıdır.

Öskürəyin növləri

Müddətinə görə

Həkimlər öskürəyi ilk növbədə davametmə müddətinə görə qiymətləndirir, çünki müddət mümkün səbəblər dairəsini xeyli daraldır:

Kəskin öskürək — 3 həftəyə qədər davam edir. Əksər hallarda viral infeksiyalarla (soyuqdəymə, qrip, COVID-19) bağlıdır və öz-özünə keçir.
Yarımkəskin (uzanmış) öskürək — 3-8 həftə davam edir. Çox vaxt keçirilmiş infeksiyadan sonra qalan "postinfeksion öskürək"dir: infeksiya keçib, lakin qıcıqlanmış hava yolları hələ sakitləşməyib.
Xronik öskürək — böyüklərdə 8 həftədən, uşaqlarda isə 4 həftədən çox davam edən öskürək. Bu artıq mütləq həkim müayinəsi tələb edən vəziyyətdir.

Xarakterinə görə: quru və bəlğəmli öskürək

Quru öskürək — bəlğəm ifraz olunmur, boğazda qıdıqlanma və qıcıqlanma hissi ilə müşayiət olunur. Viral infeksiyaların başlanğıcı, allergiya, astma, reflüks və bəzi dərmanlar üçün xarakterikdir.
Bəlğəmli (yaş) öskürək — öskürək zamanı selik ifraz olunur. Bronxit, pnevmoniya, sinusit fonunda burun-boğazdan axan selik və xronik ağciyər xəstəlikləri üçün xarakterikdir.

Bu bölgü şərtidir: eyni xəstəlikdə öskürək əvvəl quru olub sonra bəlğəmliyə keçə bilər. Bəlğəmin rənginə görə tək başına diaqnoz qoymaq da düzgün deyil — sarı-yaşıl bəlğəm heç də həmişə bakterial infeksiya və antibiotik ehtiyacı demək deyil.

Kəskin öskürəyin ən çox rast gəlinən səbəbləri

Viral infeksiyalar. Soyuqdəymə, qrip və COVID-19 kəskin öskürəyin ən çox rast gəlinən səbəbidir. Öskürək adətən boğaz ağrısı, burun axıntısı, qızdırma və halsızlıqla birgə gedir.
Kəskin bronxit. Bronxların iltihabı — əksər hallarda viral mənşəlidir. Öskürək 2-3 həftə davam edə bilər; antibiotiklər viral bronxitdə faydasızdır.
Pnevmoniya (ağciyər iltihabı). Yüksək qızdırma, titrətmə, döş qəfəsində ağrı, təngnəfəslik və ümumi vəziyyətin pisləşməsi ilə müşayiət olunan öskürək pnevmoniyadan şübhələnməyə əsas verir — bu halda təcili həkim müayinəsi lazımdır.
Göyöskürək. Tutmalarla gələn, bəzən qusma ilə bitən uzunmüddətli öskürək göyöskürək üçün xarakterikdir. Peyvənd bu xəstəlikdən qorunmanın əsas yoludur; Ümumdünya Səhiyyət Təşkilatı göyöskürək peyvəndini bütün uşaqlar üçün milli peyvənd təqvimlərinin əsas komponenti sayır. Göyöskürək xüsusilə körpələr üçün təhlükəlidir.
Havanın qıcıqlandırıcı təsiri. Tüstü, kimyəvi buxarlar, çox quru və ya soyuq hava infeksiya olmadan da öskürəyə səbəb ola bilər.

Uzun sürən öskürək: xronik öskürəyin səbəbləri

Səkkiz həftədən çox davam edən öskürəyin arxasında əksər hallarda üç "böyük" səbəbdən biri (və ya onların kombinasiyası) dayanır:

Burun-boğazdan axan selik (postnazal axıntı)

Xronik rinit, allergik rinit və ya sinusit zamanı burun-boğazdan udlağa axan selik daimi qıcıqlanma və öskürək yaradır. Xarakterik əlamətlər: boğazda selik hissi, tez-tez boğaz təmizləmə ehtiyacı, səhərlər güclənən öskürək. Allergik səbəb barədə ətraflı allergiya haqqında məqaləmizdə yazmışıq.

Astma

Astmada öskürək çox vaxt gecə və səhərə yaxın güclənir, fiziki yüklənmə, soyuq hava və ya allergenlərlə təmas zamanı artır. Bəzi insanlarda astmanın yeganə əlaməti məhz quru öskürəkdir — fitverici tənəffüs və təngnəfəslik olmaya da bilər ("öskürək variantlı astma"). Diaqnoz üçün tənəffüs funksiyasının müayinəsi (spirometriya) lazımdır.

Mədə turşusunun geri qayıtması (reflüks)

Qastroezofageal reflüks xəstəliyində mədə turşusu qida borusuna qalxaraq öskürək reseptorlarını qıcıqlandırır. Öskürək adətən yeməkdən sonra, uzananda və gecə güclənir; qıcqırma və ağızda turş dad ola bilər — lakin xəstələrin bir hissəsində reflüksün yeganə əlaməti elə öskürəkdir. Mədə-qida borusu problemləri barədə ətraflı qastrit və mədə ağrısı məqaləmizdə oxuya bilərsiniz.

Digər vacib səbəblər

Siqaret. Siqaret çəkənlərin xroniki öskürəyi ("siqaret öskürəyi") zamanla xronik bronxitə və ağciyərlərin xronik obstruktiv xəstəliyinə (XOAX) keçə bilər. Uzun illər siqaret çəkən insanda öskürəyin xarakterinin dəyişməsi mütləq müayinə tələb edir.
Dərmanlar. Təzyiq dərmanlarının bir qrupu (AÇF inhibitorları — məsələn, tərkibində enalapril, lizinopril olan preparatlar) bəzi insanlarda davamlı quru öskürək yaradır. Belə öskürək dərman dəyişdirildikdən sonra keçir — lakin dərmanı özbaşına dayandırmayın, terapevtlə məsləhətləşin.
Ciddi xəstəliklər. Nadir hallarda uzunmüddətli öskürək vərəmin, ürək çatışmazlığının və ya ağciyər şişlərinin əlaməti ola bilər. Məhz buna görə xronik öskürək heç vaxt "özü keçər" deyə gözlənilməməlidir.

Uşaqlarda öskürək

Uşaqlarda öskürəyin öz xüsusiyyətləri var və bəzi vəziyyətlər yalnız uşaq yaşına xasdır:

Tez-tez viral infeksiyalar. Bağçaya gedən uşağın ildə 6-8 dəfə soyuqdəyməsi və hər dəfə 1-2 həftə öskürməsi normaldır — bu, immun sistemin formalaşma prosesidir. Öskürəyin qızdırma ilə birgə getdiyi hallarda uşaqlarda qızdırma haqqında məqaləmiz sizə yol göstərə bilər.
Krup (inspirator stenoz). "Hürücü", boğuq öskürək, səsin batması və nəfəsalmanın çətinləşməsi krup üçün xarakterikdir. Yüngül hallar evdə keçsə də, nəfəsalma çətinləşirsə, təcili həkim lazımdır.
Bronxiolit. Körpələrdə xırda bronxların viral iltihabı — öskürək, fitverici tənəffüs və qidalanmanın çətinləşməsi ilə gedir. Bir yaşa qədər uşaqlarda tənəffüs çətinliyi həmişə təcili müayinə səbəbidir.
Yad cisim. Sağlam uşaqda qəfil başlayan boğulma tutması və öskürək hava yollarına yad cisim (qoz, tum, xırda oyuncaq hissəsi) düşməsindən şübhələnməyə əsas verir — bu, təcili yardım tələb edən vəziyyətdir: dərhal 103-ə zəng edin.
Dərman xəbərdarlığı. Aptekdə sərbəst satılan öskürək dərmanları kiçik uşaqlarda (xüsusilə 6 yaşa qədər) tövsiyə olunmur — faydası sübut olunmayıb, yan təsir riski isə var. Uşağa istənilən öskürək dərmanını yalnız pediatrın təyinatı ilə verin.

Həyəcan siqnalları: bu hallarda həkimə müraciəti təxirə salmayın

Aşağıdakı əlamətlərdən hər hansı biri varsa, öskürəyi evdə "gözləmək" olmaz:

nəfəs almaqda çətinlik, təngnəfəslik, dodaqların göyərməsi;
öskürəklə qan gəlməsi (hətta az miqdarda);
döş qəfəsində güclü ağrı;
38,5°C-dən yüksək və düşməyən qızdırma, titrətmə;
öskürəyin 3 həftədən çox davam etməsi və ya getdikcə güclənməsi;
izaholunmaz arıqlama, gecə tərləməsi, uzunmüddətli halsızlıq;
körpələrdə: qidalanmadan imtina, süstlük, tənəffüsün sürətlənməsi, qabırğaarası əzələlərin nəfəsalmada batması.

Nəfəs çatışmazlığı, boğulma və ya öskürəklə çoxlu qan gəlməsi hallarında dərhal 103-ə zəng edin.

Öskürəyin səbəbi necə tapılır: müayinələr

Həkim ilk növbədə öskürəyin müddətini, xarakterini, gücləndiyi vaxtları və yanaşı əlamətləri soruşur, ağciyərləri dinləyir. Ehtiyac olduqda əlavə müayinələr təyin olunur:

döş qəfəsinin rentgenoqrafiyası — pnevmoniya, vərəm və digər ağciyər dəyişikliklərini istisna etmək üçün;
spirometriya — astma və XOAX şübhəsində tənəffüs funksiyasını ölçmək üçün;
qan analizi — iltihabın olub-olmadığını qiymətləndirmək üçün; nəticələri necə oxumaq barədə qan analizi bələdçimizə baxa bilərsiniz;
bəlğəm müayinəsi — uzunmüddətli bəlğəmli öskürəkdə infeksiyanın növünü dəqiqləşdirmək üçün;
allerqoloji testlər, burun-boğaz müayinəsi və ya mədə müayinəsi — postnazal axıntı, allergiya və reflüks şübhəsində.

Müalicə: səbəbə görə seçilir

Öskürəyin universal dərmanı yoxdur — müalicə səbəbdən asılıdır:

Viral infeksiyalarda əsas müalicə vaxt, istirahət və bol mayedir. Antibiotiklər viruslara təsir etmir və adi soyuqdəymə öskürəyində faydasızdır; ehtiyacsız antibiotik qəbulu isə mikrobların dərmana davamlılığını artırır. Antibiotikə yalnız həkim, bakterial infeksiya əsası olduqda qərar verməlidir.
Postnazal axıntıda burunun duzlu məhlulla yuyulması, allergik rinitdə həkim təyinatı ilə antihistamin və burun spreyləri kömək edir.
Astmada inhalyasion dərmanlar, reflüksdə qidalanma rejiminin dəyişdirilməsi və turşunu azaldan preparatlar təyin olunur — hər ikisi həkim nəzarəti tələb edir.
Siqaret öskürəyində yeganə həqiqi effektiv addım siqareti tam dayandırmaqdır.

Evdə vəziyyəti yüngülləşdirmək üçün: gün ərzində kifayət qədər isti maye için, otağın havasını nəmləndirin və tez-tez havalandırın, tüstülü mühitdən uzaq durun. Bir yaşdan böyük uşaqlarda və böyüklərdə bir qaşıq bal boğaz qıcıqlanmasını yumşaldıb gecə öskürəyini azalda bilər — lakin bir yaşa qədər körpələrə bal vermək qəti qadağandır (botulizm riski). Öskürəkkəsici və bəlğəmgətirici dərmanları eyni vaxtda qəbul etmək olmaz; ümumiyyətlə, dərman seçimini həkimə buraxmaq ən doğru yoldur.

Hansı həkimə müraciət etməli?

Öskürəklə bağlı ilk müraciət ünvanı böyüklər üçün terapevt, uşaqlar üçün pediatrdır. Öskürək uzun müddət davam edirsə, astma və ya digər ağciyər xəstəliyi şübhəsi varsa, pulmonoloq müayinəsi lazımdır. Burun-boğaz mənşəli öskürəkdə LOR həkimi, allergik səbəblərdə allerqoloq, reflüks şübhəsində qastroenteroloq prosesə qoşulur. Hansı mütəxəssisə getməkdə tərəddüd edirsinizsə, "Hansı həkimə müraciət etməli?" bələdçimiz sizə istiqamət verər.

Öskürək əksər hallarda zərərsizdir və öz-özünə keçir — lakin uzun sürən, güclənən və ya həyəcan siqnalları ilə müşayiət olunan öskürək orqanizmin ciddi xəbərdarlığı ola bilər. Səbəbi tapmaq üçün TibbiPortal vasitəsilə şəhərinizdə qəbul aparan pulmonoloqu tapıb müayinədən keçə bilərsiniz — bütün həkimlərin siyahısı buradadır.

Tez-tez verilən suallar

Öskürək neçə gün davam edərsə həkimə getmək lazımdır?

Soyuqdəymə fonunda yaranan öskürək adətən 1-2 həftəyə, bəzən 3 həftəyə qədər davam edə bilər. Öskürək 3 həftədən çox çəkirsə, güclənirsə və ya qızdırma, təngnəfəslik, döş ağrısı, qanlı bəlğəm kimi əlamətlərlə müşayiət olunursa, gözləmədən həkimə müraciət edin. Uşaqlarda 4 həftədən çox davam edən öskürək mütləq pediatr müayinəsi tələb edir.

Quru öskürəklə bəlğəmli öskürəyin fərqi nədir?

Quru öskürəkdə bəlğəm ifraz olunmur və boğazda qıdıqlanma hissi olur — viral infeksiyaların başlanğıcı, allergiya, astma və reflüks üçün xarakterikdir. Bəlğəmli öskürəkdə selik ifraz olunur — bronxit və digər tənəffüs yolu iltihabları üçün xarakterikdir. Eyni xəstəlikdə öskürək quru başlayıb sonra bəlğəmliyə keçə bilər, ona görə bu bölgü tək başına diaqnoz qoymur.

Uzun sürən öskürəyin səbəbi nə ola bilər?

Böyüklərdə 8 həftədən çox davam edən öskürəyin ən çox rast gəlinən üç səbəbi: burun-boğazdan axan selik (postnazal axıntı), astma və mədə turşusunun geri qayıtması (reflüks). Digər səbəblərə siqaret, bəzi təzyiq dərmanları (AÇF inhibitorları), xronik bronxit, nadir hallarda isə vərəm və şişlər daxildir. Dəqiq səbəbi yalnız müayinə ilə tapmaq olar.

Öskürəyə antibiotik lazımdırmı?

Əksər hallarda yox. Kəskin öskürəyin ən çox rast gələn səbəbi viral infeksiyalardır, antibiotiklər isə viruslara təsir etmir. Sarı-yaşıl bəlğəm də tək başına antibiotik ehtiyacı demək deyil. Antibiotik yalnız bakterial infeksiya (məsələn, pnevmoniya) əsası olduqda və yalnız həkim təyinatı ilə qəbul edilməlidir — ehtiyacsız qəbul mikrobların dərmana davamlılığını artırır.

Gecə öskürəyi nədən olur?

Gecə güclənən öskürəyin tipik səbəbləri: astma (gecə və səhərə yaxın quru öskürək), reflüks (uzananda mədə turşusunun qida borusuna qalxması) və postnazal axıntı (uzanmış vəziyyətdə seliyin udlağa axması). Otağın çox quru havası da öskürəyi artıra bilər. Gecə öskürəyi müntəzəm təkrarlanırsa, səbəbini dəqiqləşdirmək üçün həkimə müraciət edin.

Uşağın öskürəyi üçün nə etmək olar?

Uşağa bol isti maye verin, otağı nəmləndirin və havalandırın, tüstüdən uzaq tutun. Bir yaşdan böyük uşaqlarda bir qaşıq bal gecə öskürəyini yumşalda bilər; bir yaşa qədər körpələrə bal vermək qəti qadağandır. Sərbəst satılan öskürək dərmanları kiçik uşaqlara tövsiyə olunmur — istənilən dərmanı yalnız pediatrın təyinatı ilə verin. Nəfəs darlığı, süstlük və ya davamlı qızdırma olduqda dərhal həkimə müraciət edin.

Öskürəklə qan gəlməsi nə deməkdir?

Öskürəklə qan gəlməsi (bəlğəmdə qan izləri və ya qanlı bəlğəm) heç vaxt normal sayılmır və həmişə həkim müayinəsi tələb edir. Səbəb güclü öskürəkdən qıcıqlanmış selikli qişa kimi zərərsiz hallardan tutmuş bronxit, vərəm, ağciyər emboliyası və şişlərə qədər dəyişə bilər. Az miqdarda olsa belə təxirə salmadan həkimə müraciət edin; çoxlu qan gəldikdə dərhal 103-ə zəng edin.

Öskürək üçün hansı həkimə müraciət etməliyəm?

İlk müraciət üçün böyüklər terapevtə, uşaqlar pediatra getməlidir. Öskürək 3-4 həftədən çox davam edirsə və ya astma, bronxit, digər ağciyər xəstəliyi şübhəsi varsa, pulmonoloqa müraciət edin. Burun-boğaz mənşəli öskürəkdə LOR, allergik səbəblərdə allerqoloq, reflüks şübhəsində qastroenteroloq lazım ola bilər.